CUMHURİYETİMİZİN İLKLERİ

Bu blogla sizlere Cumhuriyet'in kimi ilklerini derlemeye çalıştım. Tabii ki bu derlemenin; "kitabî ve çok bildik" olmamasına ise özen göstermeye çalıştım.

İLK ÖZEL RADYO YAYINI
İlk radyo özeldi 1990'ların başında "ilk" özel radyolar açılmış, ancak anayasal boşluk olduğu için 31 Mart 1993'de kapatılmıştı. Özel radyoların çok konusan ama az okuyan DC'leri bu kapatılma döneminde ellerinde aslında çok sağlam bir kanıt olmasına karşı kullanamadılar. Çünkü 8 Eylül 1926'da kurulan Türkiye'nin ilk radyosu özel sermayeliydi. Üstelik kurulmasını teşvik eden de Atatürk'tü. Nuri İleri, Falih Rıfkı Atay, Cemal Hüsnü ile İş Bankası ve Anadolu Ajansı radyonun ortaklarıydı.
İstanbul Osmaniye'den ilk yayınını yapan radyonun asıl stüdyosu ise Sirkeci Büyük Postane'nin üst katına kurulmuştu. Bu radyo, devletleştirme rüzgârının ardından 1936'da PTT'nin kontrolüne verilmişti.


İLK SINIR ÖTESİ
Kıbrıs çıkarması ayrı tutulduğunda Türkiye Cumhuriyet tarihinde ilk sınır ötesi operasyonunu yine Irak'a yapmıştı.
Türkiye, Ankara ile Bağdat arasında imzalanan "Sınır Güvenliği ve İşbirliği Anlaşması" uyarınca kazandığı sıcak takip hakkini ilk kez 25 Mayıs 1983'te kullandı. Bu ilk operasyonda 7 bine yakin Türk askeri sınırı 5 km. kadar geçerek PKK militanlarıyla sıcak temas kurmuştu. İlk sınır ötesi operasyonun ardından bugüne kadar 23 sınır ötesi harekat daha yapılmıştı.


YOLLARIN KOÇ'U
Cumhuriyet tarihinde ilk şehirlerarası ulaşımı başlatan Kamil Koç'tu. İlk seferini 1926 yılında Bursa - İstanbul arasına koyan Kamil Koç, bir süre sonra İstanbul - Ankara seferlerini başlatan ilk firma da olmuştu. Kamil Koç, 1965'de otobüslerde, hostes uygulamasını, 1967'de de amblem ve logo uygulamasını başlatan yine ilk firmaydı.


"İNGİLİZCE ARABESK"
1982'de Nikâh Masası ile büyük çıkış yapan Ümit Besen, 3 yıl sonra Emre Plak’ın sahibi Hüseyin Emre'nin zorlamasıyla hiç istemediği bir projeye imza atacaktı: İngilizce arabesk! "I love you I love you / Do you love me? / Yes I do. / If you love me tell me tell me. / If you want me kiss me kiss me." Müzik dünyasının ilk -muhtemelen son da o idi- İngilizce arabesk denemesi, Ümit Besen'in müzik kariyerinde her zaman isteksizce andığı bir dönemeç olsa da, Emre Plak "sarsıcı etiketi" nedeniyle oldukça iyi bir satışa ulaşmıştı.


İLK KÂĞIT PARA
1927 yılında tedavüle girdi.


İLK DIŞ BORCU SERMAYE YAPTIK
Cumhuriyet döneminde net döviz girişi sağlayan ilk dış borç 1930'da alınmıştı. Borç anlaşması, Merkez Bankası’nın kurulusu sırasında altına konvertibl dolar olarak gerekli sermayeyi temin edebilmek için yapılmıştı. Özel bir Amerikan şirketinden alınan 10 milyon dolarlık borca karşılık şirkete 25 yıl süreyle kibrit inhisarı (tekeli) imtiyazı verilmişti.


O "BORDO-KREM BANLİYÖLER"

Kemal Sunal filmlerinde fonda "Cankurtaran" istasyon tabelası görünür, "Şaban" yine kim bilir hangi belayı başına sarmış, bir telaş koştururken istasyon alt geçidine doğru, o tiz-bas karışımı düdüğü, bordo - kremli görüntüsüyle "banliyö" de arkadan geçerdi. Merhum Adnan Menderes'in iktidara gelmesiyle ilk elektrikli banliyö tren seferi 4 Aralık 1955 yılında Sirkeci-Halkalı hattında başlamıştı. Tren, buharlı trenle 1,5 saatte alınan Sirkeci-Halkalı arasındaki mesafeyi 45 dakikada almıştı. İlk gün meraktan yolcu sayısı 50 bine yaklaşmıştı. Haydarpaşa - Pendik hattı ise 1963 yılında hizmete girmişti. Geldiği yıldan itibaren adeta İstanbul’un simgelerinden birisi olan bordo - krem renkli banliyö trenleri, 1990 başlarında alınan bir kararla mavi-beyaza boyandı.

BİR GARİP UÇAK KAZASI

17 Şubat 1993'de jandarma Genel Komutanı Eşref Bitlis'i Diyarbakır’a götürecek olan B-200 askeri tip uçak, Ankara üzerindeyken motorlarının birinin alev alması sonucu Yenimahalle PTT binasının bahçesine düşmüş, Bitlis'le beraber dört kişilik mürettebat da hayatini kaybetmişti. PKK'ya karşı 'farklı' bir çözüm anlayışına sahip olan, bölge halkının kazanılması görüsünü savunan Bitlis'in yaşadığı uçak kazasıyla ilgili sabotaj iddiaları yıllarca gündemden düşmemişti. Kendisi de pilot olan ANAP'li Ekrem Pakdemirli , "Ben de kullandım, bu uçaklarda buz kırıcı vardır" diyerek kazayla ilgili şüphelerini dile getirmiş ancak Genelkurmay’ın hazırladığı raporda sabotaj ihtimali bulunmadığı görüsü savunulmuştu. Sonuçta; Orgeneral Eşref Bitlis olayı, bir kuvvet komutanının görevdeyken hayatini kaybetmesine yol açan ilk kaza olarak tarihteki yerini aldı.

TÜRKÇE KUR'AN, TÜRKÇE EZAN
İlk Türkçe ezan yine 1932'nin Ocak ayinin 30'unda ikindi Ezani olarak İstanbulluların kulaklarıyla buluşmuştu. İlk Türkçe Ezan’ı okuyan isim ise Hafız Rıfat Bey'di.


AYGAAAZZ…
Vehbi Koç'un kurduğu Koç Topluluğu, sanayide pek çok ilke imza atmıştı. 1955'de ilk çamaşır makinesini üreten grup, 1962 yılında da Aygaz ve Gazal şirketleriyle bütan gaz depolaması, dağıtımı ve tüp yapımında öncü olmuştu. Türk halkı bütan gazini ilk defa Aygaz ile tanımıştı. Koç ailesi, 1963 yılında ise Cumhuriyet'in ilk holdingini kurmuşlardı.


NAYLON ÇORAP
Kadın çorabında uzun yıllar hâkimiyetini koruyan ipek, 2. Dünya Savası’nın zor şartları altında daha da pahalılaşınca dünyayla birlikte Türkiye'de de "çorap sorunu" bas göstermişti. Bazı Avrupalı bayanlar bacaklarını boyatırken, Türkiye'de de ipek çorap onarma atölyeleri açılmaya başlamıştı. 1938'de ABD'de bulunan ancak savaş nedeniyle fazla yaygınlaşamayan naylon çorap, hemen hemen Avrupa ile ayni zamanda bize de ilk kez 1946'da geliyor ve hanımların bu "azim sorun"u çözülüyordu.

YUMRUKLANAN İLK BASBAKAN
Süleyman Demirel, Cumhuriyet tarihinin yumruklanan ilk Başbakanı olmuştu. Vural Önsel isimli şahıs, 1975 yılının 13 Mayıs’ında Başbakanlık binası içinde Demirel'e iki kez yumruk atarak burnunu kırmıştı. Korumalarca etkisiz hale getirilen Vural Önsel'in cebinden CHP üye kartı çıkmış; Önsel'in annesi ise "Oğlum iki yıl Bakırköy Akil Hastanesi'nde yattı" açıklamasında bulunmuştu. Adalet Partililer, saldırının dönemin CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit'in teşvikiyle yapıldığını ileri sürmüşlerdi.


BEYAZPERDEDE İLK TÜRK KADINLARI
Cumhuriyet döneminde sinemaya giren ilk Türk oyuncular Bedia Muvahhit ile Neyyire Ertuğrul’du. Muhsin Ertuğrul’un yönettiği Halide Edip Adıvar’ın ayni adli romanından 1923 yılında sinemaya uyarlanan Ateşten Gömlek isimli filmde bu iki oyuncu rol almışlardı. Cumhuriyet döneminin ilk sinema salonları ise 1924 yılında İstanbul’da açılan Opera, Melek ve İpek’ti.


DEVRİM KOMPLO KURBANİ MİYDİ?
27 Mayıs darbesinin lideri Cemal Gürsel, Türk yapımı bir otomobil arayışındaydı. Bu amaçla teknik heyetlerle görüşüyor, projenin olabilirliğini anlamaya çalışıyordu. Görüştüğü isimlerden birisi de Necmettin Erbakan’dı. Erbakan, bir Türk otomobili yapılabileceğini anlatmış, ikna olan Gürsel de ekip oluşturulmasını istemişti. Aralarında Erbakan’ın da bulunduğu kadro Eskişehir’de otomobili üretti. Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel'in 28 Ekim 1961'de Eskişehir’e gelerek bir test sürüsü yapması kararlaştırıldı. Gürsel otomobile bindi, çalıştırdı, ilerledi ancak araç kısa bir süre sonra durdu. 29 Ekim 1961 tarihli gazeteler sanki aksilikten haz alırcasına "İlk Türk otomobili Devrim, yola çıktı ve yirmi adim sonra durdu" baslıklı haberleri birinci sayfalarından vermişlerdi. Bu fiyasko üzerine Devrim'in üretim çalışmaları durduruldu. Ancak ilk Türk otomobili ile ilgili spekülasyonlar günümüze kadar devam edecekti. Aracın kasıtlı olarak benzinsiz bırakıldığı iddia ediliyordu. Bu iddiaya göre; Türkiye'nin otomotiv sektöründe varlık göstermesini istemeyen çevreler, ilk denemede büyük bir moral çöküşe yol açacak böyle bir komplo kurmuşlardı.


ILK OPERA
Cumhuriyet döneminde Türk yazar ve bestecinin eseri olan ilk "opera", 19 Haziran 1934 tarihinde Ankara'da sergilenmişti. Türkiye'yi ziyaret edecek olan Iran Şahı'nın Atatürk Orman Çiftliği ile Merinos Fabrikası’na götürülmesi yönündeki gezi program taslaklarını beğenmeyen Atatürk'ün, "Bunlar İran’da da var. Pehlevi'ye İran’da olmayan bir şey sunmalı. Mesela bir opera. Ona bir opera hazırlayın" seklindeki talimatı üzerine bir ay içerisinde Münir Hayri Egeli -bazı bölümlerini Atatürk bizzat dikte ettirmişti- metni yazmış, Adnan Saygun da besteyi hazırlamıştı. Türk-Iran dostluğunu konu alan Özsoy, böylece Cumhuriyet döneminin ilk operası sayılmıştı.


İLK LİGLER
1904 yılında bir İngiliz tarafından Türkiye'ye getirilen futbol oyunu öncelikle İstanbul’da yaygınlaşmıştı. Galatasaray, Beşiktaş ve Fenerbahçe bu süreçte kurulmuşlardı. Cumhuriyet döneminde ise İstanbul, Ankara, İzmir ve Trabzon'da ligler oluşturulmuştu. Cumhuriyet'in ilk şampiyonları İstanbul’da Fenerbahçe, Ankara'da Gençlerbirliği, İzmir’de Altay, Trabzon'da ise İdman Ocağı olmuştu. Fenerbahçe, 1923 şampiyonluğunu 12 maçta 11 galibiyet ve 1 beraberlikle 58 gol atıp hiç gol yemeden tamamlayarak "Cumhuriyet'in ilkleri"ne bir de böyle katkıda bulunmuştu. Fenerbahçe'yi bu alanda yalnız bırakmayan bir diğer takim da İzmir Ligi'nden Karşıyaka takimi olacaktı. Bu ekip, 1926'daki şampiyonluğuna hiç gol yemeden ulaşmıştı.


İLK "GÖKDELEN"
"Türkiye'nin ilk gökdeleni" olarak anılan Ankara Kızılay’daki Emekli Sandığı’nın malı Emek İşhanı, Demokrat Parti iktidarı döneminde yapılmıştı. 1959-1965 yılları arasında tamamen Türk mühendis ve isçileri tarafından inşa edilen 24 katli, 76 metre yükseklikteki işhanı 50 milyon liraya mal olmuştu. Buradaki işyerleri 4 Kasım 1965'te 350 lira ile bin lira arasında değişen fiyatlarla satışa çıkarılmıştı. İş Bankası’nın İstanbul’da yapıp 2001 yılında hizmete soktuğu üç bloklu Is Kuleleri ise Türkiye'nin bugün itibariyle en yüksek gökdeleni unvanını taşıyor. Kompleksin Kule 1'i 52 kattan oluşan 181 metrelik bir uzunluğa sahip.


İLK HEYKEL
Cumhuriyet döneminde ilk heykel, daha doğrusu Atatürk heykeli çalışması 1925 yılında Konya'da başlamıştı. Ancak İstanbul Belediyesi elini çabuk tutmuş ve 3 Ekim 1926'da Heinrich Krippel'e yaptırdığı Sarayburnu Atatürk Heykeli'ni törenle açmıştı. Konya Belediyesi ise heykeli ancak 29 Ekim'e yetiştirebilmişti. Devrin ünlü yazarı Ahmet Haşim, Gurabahane-i Laklahan isimli kitabında, Sarayburnu Heykeli ile ilgili olarak heykeltıraş Krippel'e, Atatürk'ü "İsveç'li jimnastikçi Müller'e benzettiği ve genel havasında da bir gayri tabiilik yansıttığı" seklinde eleştiriler yöneltmişti.



İLK İNTERNET BAĞLANTISI
Türkiye internete ilk olarak Nisan 1993'te ODTÜ'den bağlanmıştı. 64 kbit/san hızında olan bu hat, uzun bir süre, tüm ülkenin tek çıkısı olmuştu. İkinci bağlantı ise Ege Üniversitesi'nden yine 64 kbit/san hızı ile gerçekleşmişti